Een euphonium of tenortuba is een koperen blaasinstrument. De toon is te vergelijken met een baritonzanger. De naam euphonium komt oorspronkelijk van het Griekse woord euphonos, wat betekent "mooi klinkend" (eu (spreek uit 'ui' of 'eu') betekent "mooi" of "goed" en phonè betekent "klank" of "geluid"). Bijna alle huidige euphoniums zijn uitgevoerd met drukventielen, hoewel modellen met draaiventielen nog wel bestaan.

Iemand die op een euphonium speelt wordt een euphoniumspeler genoemd. Het instrument zelf wordt soms aangeduid als euph.

Eigenschappen

Het euphonium behoort tot de tubafamilie. De tenorsaxhoorn, gewoonlijk kortweg 'bariton' genoemd, een gelijksoortig instrument, is daarentegen een saxhoorn. Over het algemeen is het euphonium even groot als of iets groter dan de bariton. Het euphoniumheeft drie of vier ventielen, de bariton meestal drie maar er bestaan ook exemplaren met vier ventielen. Het euphonium wordt door intimi en echte vakmensen met kennis van zaken ook wel liefkozend "Bultje" genoemd.

Het instrument wordt gestemd in bes of c en heeft een iets zwaardere klank dan de bariton. De grote charme van het euphonium is zijn mooie, zachte klank en hij heeft als voordeel dat hij dankzij zijn vierde ventiel, ook wel kwartventiel genoemd, een kwart lager kan spelen, maar ook zeer gemakkelijk hoge noten haalt.

De euphonium behoort tot de standaardbezetting van het harmonie- en het fanfareorkest en van de brassband. In een conventionele brassband zitten twee euphoniums, een solo-instrument en een tweede euphonium. Het speelt een belangrijke partij en moet vaak solistische passages spelen, maar kan evenzeer begeleidend spelen. Incidenteel wordt het euphonium toegepast in een symfonieorkest.

Verschil met de bariton

Het euphonium en de bariton lijken sterk op elkaar, maar zijn toch verschillend qua klank en functies. Het verschil zit hem in de vorm van het instrument: het euphonium is conisch opgebouwd, zijn klankbeker loopt taps toe richting het mondstuk; de bariton daarentegen is cilindrisch. De stembuis van het euphonium past maar in een richting wegens zijn verbredende vorm, terwijl die van de bariton in beide richtingen gestoken kan worden. Door de conische vorm van het euphonium is hij fysiek groter en moet er meer lucht doorgeblazen worden dan door een bariton, die doordat hij cilindrisch is ook fysiek kleiner is (de buizen kunnen dichter op elkaar worden gesoldeerd). Daardoor is mede het misverstand ontstaan dat een bariton kleiner is. Een bariton wordt meestal door beginnende muzikanten bespeeld, na een paar jaar krijgen ze meestal een euphonium van de vereniging. Tijdens het lopend spelen heeft een bariton door zijn kleinere gewicht een klein voordeel.

Compensatie

Stemmingsproblemen die ontstaan bij het indrukken van meerdere ventielen kunnen opgelost worden door middel van een compensatiesysteem, dat extra buislengte toevoegt afhankelijk van de gekozen greep. Het euphonium kan met drie of vier ventielen zijn uitgevoerd, al of niet met compensatie. Bij vier ventielen dient de combinatie van het derde ventiel met het eerste vervangen te worden door het vierde ventiel. Er komen meestal ook stemmingsproblemen bij de hoge noten, die meestal te hoog zijn. Voor dit soort problemen kan er een trigger op het instrument geplaatst worden, een eenvoudig mechanisch systeem waarbij er een knop wordt ingedrukt die de stembuis op zijn beurt met regelbare afstand uittrekt. De meeste fabrikanten plaatsen plaatsen bij elk nieuw instrument zo'n trigger, of doen dat op aanvraag.